Ilda Pizzinini no la é più con nos, la é sen jita e la lascia n gran vet.

Recorde chela di, acà egn, canche l'é stat l'inaugurazion del Museo de Fascia. Do che à abù rejonà i raprejentac de la politica, l'é stat chiamà ela e la jent à fat n batiman che no finìa più e la legreza se à sparpagnà fora, zeche da bel e nia pervedù, desche se la jent zenza se aer metù a una aesse volù dir: zacan zachei che à delbon l'onor de rejonèr a la ladines e ai ladins!
Recorde chela di che ere ruèda a La Ila giacèda desche n chiont e Ilda me à enjignà na chichera de cafelat tant grana che no me la recordae dai tempes de mia giava. Te n moment me é sciudà ite e aon fat na beliscima intervista sun sia vita, sie traverc e sie cruzies (n pert chiò enjontèda).
Recorde chela di che la me à regalà n cheder, n bel acquerel, ades tacà su enlongia mie let, en ocajion de la fin de na gran manifestazion per la mendranzes vegnudes da duta Europa te nosc raion, n proiet volù e sostegnù da ela, col cher e con dut sie esser.
Recorde enstadì che la é envièda a la prejentazion de la gana digitèla e la me à dit che la stajea indò mèl ma che l'aea na gran legreza de chesta neva gana, che la fosse stata con nos con l spirit e chel tant aon sentù.
Ilda la era coscita, en gran entusiasm per la robes neves, en anterveder che pec aea, la capazità de rejonèr con duc, magari foraldret e zenza paura, desche chela outa che te dant a n grop de jent la se aea begà con Durnwalder, e soraldut l'aea n gran coraje. Desche nia la tolea la ferata e la jia a Roma a fèr fora cuestion per i ladins e mai l'à domanà na lira (e de chest la era stolza) e te anter l grumon de robes che recorderon de ela, sarà l fat de se aer dedicà al ben de la ladines e di ladins, metan duta se nstessa, e ge vel dir, vèlch outa ence sie patrimone personal.
Ge la recorde coscita, schieta e direta, magari mingol senestra canche no se la cognoscea o soraldut canche ela no la te cognoscea, ma dapò sie aprijiament l jia sorafora la valedes e sorafora la politica.
Na persona che menciarà e che merita de esser recordèda per dut chel che l'à fat, dit e pissà.

Lascete fèr n braciacol, Ilda, e paussa te la pèsc.


Lascion chiò la intervista che ge aee fat tel 2009, olache aane rejonà mingol de dut, de sia vita, sie traverc, sie entusiasm e sie amor per l popol ladin.


Tö te ess stada presidënta dl’Uniun Generela pur tröp tëmp, co à pa metü man düt cant?

L’ann 1978 ài arpè la presidënza dl’Uniun di Ladins Val Badia dal dr. Lois Ellecosta y cun chësta inćiaria fajôi pert dl consëi dl’Uniun Generela di Ladins. L’ann 1986 me à le consëi sforzè sö la presidënza dla Generela che i à portè inant por 18 agn. Vigni arjunta de dërć pur na mendranza nasc sön fondamëntes politiches generales che ne mëss nia ester partitiches. Co este pa rovada tla Uniun di Ladins?
La gauja ciodì che i sun jüda atira pro les uniuns, imprüma pro chëla di maestri ladins “UML” y spo do pro l’Uniun di Ladins Val Badia, poi ma ciafè te chëla delujiun di agn de stüde tla scola todëscia a Maran, olache nos ladins ne sun mai gnüs conscidrà sciöche popolaziun. Olache iö n’à mai aldì baian de na storia di ladins. Gnanca tla scola elementara ne gnêle baié de ladins, an rajonâ ladin, inće n bel ladin nët, mo an se aratâ porsones che messâ imparè d’atri lingac pur podëi jì inanter jënt y gnì conscidrà. Te püces parores, al ne se gnê nia portè dant na cosciënza ladina. Le medemo varô inće a ćiasa te familia olache al gnê baié ladin, mo an ne se damanâ nia chëles che fô les raîsc de chësc lingaz y sce al podô avëi n valur. Canche an jê dlafora se dodân plötosc ciodì che an fô i “Krautwalsche”. A Maran avi podü odëi sciöche an porvâ de revaluté le grup todësc y canche i sun ruvada a ćiasa m’é saltè ite chësc pinsier: „Y nos, ći sunse pa nos?“ Chësta é stada la sbürla pur fà pert dles uniuns.
Co este pa gnüda sura, che le lingaz ladin fô tan important?
Le ann de scola 1952/53 é stè mi prüm ann de insegnamënt, i à tignì scola a San Ćiascian. Turism fôl dër püch y la televijiun ne conesciô feter degügn y porchël baiâ i mituns n bel ladin y tosc sunsi gnüda sura che propi chël lingaz tan püch conscidré, dê le suport pur imparè i atri lingac. Tl ordinamënt scolastich êle inće n’ora de ladin al’edema, mo co l’insigné canche an ne l’â instësc nia imparè? Da lì avon le foliet mensil „Nos ladins“ mo adoran material da insigné la grafia y la gramatica, spo s’ùnse metü adüm anter maestri jogn y nes un paié n professur che gnê dai Grijuns pur s’insigné les regoles gramaticales y inće n pü de storia di ladins. Cun chël aiüt unse scomencè a se fà le material didatich ladin instësc, incé la maiù pert cun nüsc scioldi. Fôn na bela meja de maestri jogn a chi che al ti spizorâ bel plan la cresta ladina y cun l’aiüt di maestri plö vedli, dl dr. Franz Vittur y inće dl assessur ala scola todëscia dr. Zelger ùnse podü mët sö l’ann 1962 na uniun di maestri autonoma cun le prüm presidënt dr. Lois Ellecosta. Pur n valgügn agn ài inće iö fat pert dl consëi sciöche vizepresidënta y do inće sciöche scrivana.
Y spo este rovada tla Uniun di Ladins...
Passè dal’Uniun di maestri al’Uniun di Ladins é stè n vare automatich. Al fô bele na Uniun di Ladins metüda impé da püć maestri do la vera cun n ćiamp de ativité plötosc limité inće pur manćianza de mesi, püch interès da pert dla jënt y inće pur le pice numer de volontars che fajô pert dla Uniun. Al gnê laorè pur la stampa y fat trasmisciuns tl radio, mo ai â püćes poscibilitês d’aziun tl ćiamp politich. Na bela schira de maestri jogn che ti agn s’à fat na minunga sön la situaziun ladina à pié do l’ann 1969, l’Uniun di Ladins, à nominé Lois Ellecosta presidënt y à metü man de laorè te na direziun prepolitica pur arjunje dërć da se avijiné ai atri grups etnics. Da alzè fora é suradüt la competënza de porsones che fajô pert dl consëi tla Uniun, sciöhe le diretur dla scola Franz Vittur, Lois Craffonara, linguist, Lois Trebo, bun informè tla politica, ma pur n’un nominé n valgügn. Te n „liber blanch“ gnêle scrit les ghiranzes di ladins pur suravire sciöche mendranza. Tratan fôl inće saltè fora la desfidënza de n valgügn geniturs, suradüt gherdënes, pur la scola paritetica y an porvâ de mët sö scoles todësces o talianes aladô dles ghiranzes di geniturs. Pur fortüna se â bele fat lerch n pü de cosciënza ladina tres les uniuns y insciö ciafâ le diretur Vittur no ma le sostëgn dai maestri y dales uniuns, mo inće da autoritês scolastiches provinziales y ćinamai statales pur la conservaziun dla scola paritetica sanzionada dal statut d’autonomia dl 1948. Do tröpes sbürles à inće firmé i ombolć dla Val Badia cuntra l’orentè dla Provinzia de mët sö scoles todësces o talianes. Ći valüta che la scola ladina à aldiun tres indô al dédaincö.
Co tolô pa sö i geniturs y la jënt chësta manira de fà?
La jënt viô so lingaz zënza se fà gran pinsiers. Che n lingaz de na popolaziun picera che gnê capì ma te n raiun strënt podess deventè inće materia de stüde ti savô plötosc demorvöia, mo nos cun nosc entusiasm urôn portè le ladin dlunch, te vigni strutüra, pro vigni manifestaziun y sambëgn inće te dlijia. Pur fà chësc ùnse perié n prou de stè ite tl consëi dl’Uniun y insciö sunse pià ia cun n liber ladin pur la familia olache al podô gnì scrit ite düć i sacramënć che i familiars ciafâ dal bato insö. Les families à azetè cun ligrëza y insciö à fat pé le pinsier che ala jê inće da perié pur ladin, suradüt pur i mituns che capî insciö ći che ai dijô. Plan plan é rové le ladin inće te dlijia. I jogn fô cuntënć che ai podô se organisé de sües funziuns te so lingaz. I plö vedli se stentâ da mudé chël lingaz cun chël che ai â perié na vita alalungia. Spo ùnse metü man cun fà domandes ti comuns pur fà n regolamënt pur i inoms dles plazes, strades y sön les ćiases. Les reaziuns fô desvalies y i me recordi la resposta de n om de comun: „Os ladins stufans, savun pö che i sun ladins y chël mëss bastè!“ Pur dè n bun ejëmpl ài iö scrit tl ann 1965 „La Stüa“ sön mi hotel y ala n’à nia duré dî che atri à fat do. Canche al é pié ia le turism consistënt porvâ l’Uniun de portè ite tles aziëndes de turism l’idea de mët valch de ladin ti prospeć y de adurè scrites d’informaziun inće pur ladin. Sambëgn ne portâ chësc nia atira n vadagn y porchël incuntân datrai inće resistënza. Le bun azet é gnü canche i sun sta bogn de pité sëres de diapositives, de cors, de bal y de referać ai foresć. Deache i laurâ inće tl ćiamp turistich, sunsi tosc ruvada tl’Uniun di Ustîs y inće tl’Aziënda dl turism. Inće ilò ài tres combatü no ma pur le lingaz da adurè olache ala jê, mo inće pur condüje plö adüm les valades ladines che â la medema economia y inće che al rovess na rapresentanza ladina ti consëis a livel raional y provinzial y suradüt tla junta dla Ćiamena dl Comerz olache n ladin n’â nia süa lerch pur gauja dl proporz.
Chësc jì inant vare por vare, êl na cossa ponsada y programada o fajôs döt dé por dé?
Le ćiamp de aziun fô tan ampl che laurè fora n program pur n tëmp determiné n’ê nia saurì y insciö se conzentrân sön les cosses plö importantes che messâ ciafè na soluziun tl tëmp plö cürt che ala jê. Le famojo liber blanch che cuntâ sö düć i bojëgns che i ladins â sciöche mendranza pur ruvè a parité (ilujiun!) dla mendranza todëscia de Südtirol tolô en conscidraziun l’istruziun, la comunicaziun, l’organisaziun autonoma de tröc ćiamps culturai. Ma val’ pice ejëmpl: al gnê fat trasmisciuns tla radio, mo nos batôn inće sön la televijiun. I cursc de musiga pur scolars tocâ pro la direziun todëscia che chirî inće fora i insegnanć y ne conzedô nia cursc de n valgügn strumënć sciöche chitara o orghi da man, che i mituns ess imparè gian ciodì che ai conesciô la tradiziun de fà festa en compagnia. Deache l’Uniun di Ladins tres so statut fô reconesciüda a livel provinzial ciafâla inće n pice contribut finanziar y na pert de chël ùnse metü a desposiziun pur paié chi cursc. Canche al gnê stlüt jö l’ann d’insegnamënt gnêle n responsabl da Balsan pur valuté i resultać. La surastanta prof. Blum é restada cuntënta dl entusiasm di mituns y da chël ann inant é inće chi strumënć gnüs tuć ite tl program. Al é pa bëgn stè gonot debujëgn de aguzé la furbizia!
Y spo él gnü metü sö l’Istitut Cultural Ladin
Tl 1976 él gnü metü sö l’Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü y le dr. Craffonara é deventè le prüm diretur. Dal mumënt, che al â fat pert dl’Uniun di Ladins él stè plö saurì da partì val’ laûrs. L’Istitut fô cherdè a laurè scientificamënter söl lingaz y l’Uniun jê inant cun le laûr de sensibilisaziun dla popolaziun pur l’aduranza dl ladin. N ejëmpl che me toma ite é les santes da mort, les scrites sön les fosses y sön les gherlandes. Les botëghes dai ciüfs fô fora dles valades y insciö messânse ti portè i tesć da adurè. Le medemo fajônse cun diploms che assoziaziuns adorâ pur premié sü mëmbri. Chertes de aodanzes lasciânse inće stampè. Al gnê abiné adüm liëndes, tradiziuns y usanzes, la storia dles dlijies, capeles, ćiastì, di paîsc y spo dên fora libri pur la jënt che aprijâ dër chëstes cosses ćiodì che ales fô liades al ambiënt olache ai viô. An abinâ adüm vedl material musical, lasciâ fà composiziuns nöies, che, sides cors de mituns che de gragn podess s’abiné a ćiantè y portè ćianamai foradecà ćianties ladines. Te val’ paîsc gnêle fat teater pur talian, spo ùnse metü man da fà traduziuns tl ladin. Nia da crëie él bëgn sciöche messân fà a mët adüm la Usc di Ladins. Sciöche vigni valada metôn adüm la pert dla Val Badia. Redadûs paià ne fôl nia y insciö se baratâ jö vigni trëi mëisc na porsona che chirî adüm articui y retrać y i urtiâ a Balsan ala stamparia y chëla i menâ spo derevers pur comedé i fai di tesć. Gonot messân inće abiné la pert de Ampëz y Fodom y la condüje ia en Gherdëna cun la speranza che valgügn rovess a Balsan.
Y spo ést deventada la presidënta dl’Uniun Generela. Co àste pa fat da laurè cun realtês tan desfarëntes. Por ejëmpl Fascia à n percurs de revendicaziun atramënter dla Val Badia, la chestiun di ladins dl Venet é ćiamò atramënter...
Chëla é bagn stada na inćiaria che m’à fat propi pôra, inće sce, sciöche presidënta dla Uniun di Ladins, fôi bele da plö agn tl consëi y conesciô tröpes porsones dles atres valades. La Ladinia storica é fata de 5 valades y iö à dagnara dit che an mëss laurè cun 5 animes desvalies. Bele la despartiziun te 3 provinzies condizionëia la situaziun culturala de na mendranza. Badia y Gherdëna godô bele de plö dërć, Fascia combatô cun gran forza pur ruvé a parité de Balsan, fô pö Trënt tla medema Regiun. A Ampëz y Fodom ti êl gnü reconesciü la teritorité te n raiun de mendranza, mo zënza ne ciafâi nia aiüć. Ći che i salvâ fô le bel ladin che ai baiâ ćiamò y la gran orentè de salvè süa cultura ladina. Le dovëi dl’Uniun Generela aladô dl statut scriô dant de arjunje l’unité di ladins y insciö se sentânse dër gonot adüm y porvân de organisé evënć che podô condüje plö adüm les valades: incuntada de cors, de grups da bal, de musighes, de teater, de artisć, de insegnanć, de scriturs. Ne se limitân nia a fà incuntè les valades, mo chirîn inće le contat cun i ladins dl Friul y suradüt di Grijuns che podô inće nes daidé. La cossa plö sterscia che nes liâ adüm fô le foliet „Usc di Ladins“ che l’ann 1986 à podü tó sö na porsona a laurè. Mirit chësc dl famojo „Ann di Ladins 1985“ olache le presidënt da inlaota dr. Carlo Willeit cun süa organisaziun preziosa â descedè sö le sentimënt ladin incër le Sella! Ći che i ladins adorâ ćiamò de plö fô l’ampliamënt dles trasmisciuns tl radio y finalmënter la televijiun pur dè altamo n śëgn de na presënza ladina. I 30 menüć de trasmisciun al’edema che fô gnüs conzedüs pur Badia, Gherdëna y Fascia (stlüć fora Ampëz y Fodom) orô la RAI nes dè la domënia dales 13.30. Cun strategies massa lunges da cuntè sö, ùnse arjunt le Trail vigni dé y te n orar anter notiziar talian y todësch olache, orëi o no, inće i atri grups po nes ciarè. Canche al é rové le diretur dla RAI nü, à la Generela cun les sotescriziuns de düć i ombolć y assessurs ala cultura de düta la Ladinia presentè na petiziun pur n aumënt dles trasmisciuns y la partezipaziun dles valades de Ampëz y Fodom, mo chësc resta tres ćiamò n oget da arjunje. Man man che an se intenô dla desfarënzia di dërć arjunć suradüt dala mendranza todëscia, chersciô la sbürla pur mët impé n movimënt politich autonom. Inće sce le prüm tentatif di agn 70 é jü mal, él spo garatè plö tert n movimënt ladin imprüma te Fascia spo do inće tla Provinzia de Balsan.
Al é inće porsones che ne ô nia plü laurè por la causa ladina, magari n’éra nia stada valorisada, sciöche sce ai odess che al ne à nia plü sens.
La vöia de laurè pur na cossa depënn dal travert che an s’à metü. Iö arate che al sides tres ćiamò porsones che se prô pur mantignì, mo suradüt svilupé na cultura de mendranza. Chi che ne sënt nia chësc bojëgn ne conësc nia nosta storia y ai s’à lascè indormedì dala globalisaziun che sofoia i valurs che taca pro na cultura y na tradiziun de mendranza. Les esigënzes economiches, i lingac moscedà porta pro a desmentié les raîsc de na sozieté, porchël arati che bele te familia y suradüt tla scola mëssel gnì sentè ite ti mituns l’amur pur n’identité particolara che pro dütes les dificoltês inće dles despartiziuns é stada bona de suravire. La cosciënza de n valur particolar cun l’injunta de noziuns storiches porta dessigü vignun a svilupé inant süa ladinité.
Co vëigheste pa l’unité ladina?
L’unité ladinia à patì dër tröp pur gauja dles veres, pur la despartiziun aministrativa che à ot les valades plötosc dl vers de todësc o taliagn che tla direziun di ladins. Al é nasciü na sort de desfidënza ti confrunć di medemi vijins che, gonot y dessigü nia pur süa gauja, vëgn conscidrà plö taliagn che ladins. An se desmëntia che na familia se salva ma sce düć sü componënć sta unîs y se dëida fora. Le contribut cultural che vigni comunité à svilupé tl tëmp po ma renforzè la popolaziun ladina. Le sforz pur arjunje na unité ladina mëss crësc fora dla basa, mo tla finada mëssel inće ciafè le suport publich.
I linguisć disc che na mendranza po ma suravire cun n lingaz standard. Secundo te, é chësc lingaz standard ütl por le survire de nosta mendranza?
A chësta domanda pon se aspetè respostes desvalies aladô dl pinsier linguistich, politich o sentimental. Sce iö pënsi ma a mi idiom y düt le rest dl ladin ne me interessëia nia, spo ne azetarài mai le standard. Sce i vëgn a vire tla Ladinia cun n lingaz forest, messarâi ciafè regoles che me pormët de comuniché cun i atri, anfat te ći valada che i sta. D’isté vai vigni tan a baié di ladins dles Dolomites y al vëgn jënt dër curiosa a ascutè sö. La cossa che ti sa plö de morvöia é propi chëla che ne sun nia rovà al’azetanza dl lingaz standard. Ai da pro che i dialeć o idioms é plö originai y plö sintîs sciöche te vigni lingaz, mo pur le lingaz scrit vëighi ai l’unificaziun na garanzia pur le suravire dl ladin. Iö dij, che dal momënt che ćiamò tröpes porsones detlarëia de ne capì nia i atri idioms y i n’i lî gnanca, sunse ćiamò dër dalunc dal lingaz scrit unifiché. Chësc chersciarà cun le tëmp fora de na nezescité, mo tratan porvunse de baié le plö bel ch’ala va nosc idiom de valada.
Iö uress stlü jö cun na conscidraziun: i ladins é fortunà da podëi vire te un di plö bi raiuns dles Alpes, ai mëss ester braui o capazi de avëi conservè lingaz y cultura pur milesc de agn y ai à le dovëi de conësc süa storia y de coltivé so lingaz y trasmët düt chësc cun ligrëza ales generaziuns che vëgn do.

Autora

Olimpia Rasom
Redadora

Cresciuda te Fascia, vive a Busan con chi de ciasa. Me piasc scriver de fémenes, contar sia stories, cognoscer sia vites. Da canche é scomenzà mia enrescida per l dotorat su la eles ladines, no é più lascià lò de scriver con eles. Mete adum ence documentars e reportage per la tv, no demò su la fémenes, e mete a jir picola enrescides e evenc.

Nata e cresciuta in val di Fassa, ora vivo a Bolzano ... >>