FRIDA PIAZZA
87 ani, nfrusciadëura, scritëura y tradutëura Urtijëi,
Cësa Pinoi, 23 de merz 2009

…. dan la ntervista

Ie muesse mëter verda cun mé nstëssa, che ne vede nia sëura l real ora, ses? Che ne ruve nia ite te roba che ne ie nia reéla, che n’à nia da nfé cun chësc.

L gherdëina “a n gherdëina”

Ie é mé tenì su chël. Ie é mé abù chël fin, de purté inò, sce la jiva, n pue’ l gherdëina “a n gherdëina”. Ajache chësc ne fova nia plu, chësc fova da tré demez, da tré te ruf! Canche ie son ruveda tlo do la viera, ajache ie son stata n valgun ani demez, ie me é tan sperdù a audì [l gherdëina], iló iust che l fova l tëmp che l scumenciova cun l prim ladin tl radio, per mé ie stat chël tan n grandiscimo spavënt, ie ësse abù dut n auter lëur ma ie é lascià dut vester y son jita a scumencé cun l gherdëina. Y pona ei arjont da mat da mat truep, ajache sce ie te dije, sce lieje zeche, po sei ie pra la prima a l’ultima parola ciuldì che ei à pudù mëter ite ch'sta paroles che ie ti ei dat.

L’autorisazion

Ie n'é nia adurvà l’autorisazion. Ie é la mia! Ie é for cumandà de mé nstëssa. Ie ne m'é mei ficià tla politica. Ie son for stata mi cumandënta, seulamënter, y a mi ne n’à pudù dé degun nia. Ajache i fova a n pont da tré l gherdëina te ruf de Sant’Ana. Tan stlet fovel ! Ëi ne à pudù me dé nia, nia, nia. Ma cun l tëmp éi ie ntendù tant che ëi à pudù tò su da mé, ie é abù truepiscima despulianzes, per drët da chëi che fova jënt valënta. Y ci ues’a… chësc ie stat per mé n cumbater, do che chëla spaventëusa viera fova fineda, chësta ie stata mi viera y chëla ie stata tremenda: chësc ie l terzo computer plën plën, toch y plën, de roba. Pu cëla… mé per dì… cie pudëssi pa te lascé udëi, mi ultimiscima publicazion… ajache é scumencià abenëura a publiché la robes, de gra a chëi che me à judà nce a paië la publicazions.

L majer aiut

L majer aiut che é abù ie stat cater gran prufessëures: l prim ie stat Tosi, chël ie unì su da mé, à scumencià a me di “anda Frida chësc ne va nia, chësc ne ie nia plu gherdëina, tlo messons deberieda lauré”. Dadedò ie unì adalerch l Gangale, chël ie stat grandios, chël fova n prufessëur de na Università dla Svezia o dla Danimarca, da chi paejes cassù, chel ie stat un de na cuscienza tremenda, chël, canche ie me fajove dainora y ie ti dijove “Herr Professor, das ist entsetztlich, wir kommen nicht mehr weiter mit dem Ladinischen”, me respundovel: “Seien Sie olimpisch, gehen Sie darüber hinaus. Sie machen Ihre Arbeit, mit der Zeit wird sich schon ein Sinn ergeben”. Po iel unì adalerch l prufessëur Plangg. Chël me à judà da stramp, po ie unit l Goebl da Salzburg, po ie unit dandaldut, chël che me à dat da mat truep, l Berlardi. Ma iló iel stat na roba burtiscima, ajache i gherdëines, i plu jëuni, chëi ne me cunsentiva nia che me fajove mi streda cun mi gherdëina, pona iesi jic a Roma a dì che “con il gardenese della Piazza non vogliamo avere a che fare” y la ie jita tan inant che ëi me l à metù de contra y pona ne à l Belardi nia plu ulù nsavëi y nce ie é messù taië via. Na gran pierdita per mé che ësse pudù lauré pea mo ani cun ël. Po l’ài ëi nstësc perdù. Ël ova bën ntendù che ëi ne ova nia l gherdëina tl cuer, dut zeche d'auter, dandaldut roba de scioldi. Ie son segur la sëula gherdëina che n’à mei tëut ju na lira per mi lëur, ie ne ti l’é mei tëut ju, dandaldut ne l’ei mei ulù mel pità, ma ie ne m'é mei lascià ite, ie ne n’é mei davanià una na lira ora che cun la trasmiscions dl radio. A uni moda, n cont de chël, sons ie povester mo la sëula che à la cuscienza te luegia.

La publicazions, la tradujedes, la cultures

Ie é bën fat publicazions a scumencé bel da giut. Chësc ie l ultimo [Ustories, de vivudes, de cuédes ora, sun bandafurnel madurides, dat ora da Ingrid Runggaldier, Raetia, 2006], uni iede che fajove na publicazion nueva njuntovi ala fin l’autra publicazions. Chël é fat tan gën, ie crive pu mé chël. L prim ie stat Cechov. Ie é scumencià per fertuna cun tradujedes. Cun la tradujedes iló ruves ite pra i granc dla leteratura. Fin mo, dijon, ie n'é un de mitologia, iló ie truepa roba de grech, iló ruves pra roba che te muesses, che te vënies sfurzà, a fé n auter gherdëina che no chël de streda. Y per chël m'ova mo dit dan puech l Plangg, che on inò rujenà ultimamënter, nia da giut, che ël à scrit “vianvieda”, iló àl scrit: durch die Übersetzungen ist Frau Piazza soweit gekommen de mëter n pe n gherdëina leterer. Chësc ie stat finamò, ora de chësc ei po milesc y milesc de articuli, fac te mi vita, che ei fat te mi vita per l radio. A scumencé, dan fé chësta pue de prova cun Cechov ei po liet dut l Cechov. M'é debota ntendù che chësc rus, che à fat chësc y chësc, che te muesses jì pea, chëla ie laite [la cultura]. Cechov ie stat l prim, ie l é doprò fat, sons jita ite te chëla roba. Scialdi plu inant ei po “La fabula de Esop” che fova dut zeche d'auter, ie dandaldut, sës’a cie che ei fat gën, de cuermënter gën, che ei mo śën tl lëur, ie mo doi publicazions, al didancuei ne me permëti nia plu i scioldi de les stampé, ie toche da fé mi lëur, ie n'ei deguni che me mët ju i scioldi da pudëi stampé y chësc ie per ëi na gran pierdita. Ie duman me n sons, son te curtina. Tl prim m'i paiovi ënghe cun mi scioldi, ma chëla ne ie nia la streda, y de mi jënt che me n’à paià n valugni, y pona ie stat per truep ani la Union di Ladins che se à cruzià.

y l gherdëina che ne fova nia

Prim de dut ei studià tres cie che on de vedl, ma nëus on abù tan puech de vedl, an mé i calëndri dal 1911 al 1915. Po àns, per fertuna! l Lardschneider, ajache chël à mefun mpo metù ju n bel percënt de bela paroles gherdëneis. Po ài for dit a mi, “ne te ntendon nia” chël ie ajache i ne savoa nia plu chëla paroles. Ie é laurà sun cie che nëus àn de vedl dl gherdëina, chël sei pu plu che adamënz dut. L fova mo la Pitla storia bibia de chi doi da Sacun, da mat puech iel. Ie é bën for ënghe tëut tres de duta la valedes, fascian, badiot y fodom; fodom chël ie per mé l miëur ladin. Chël ie scialdi miëur de duc i autri ladins. Iló ie stat l capo di boni y chël ie mort dan trëi, cater ani, l Sergio Masarei. Chël ie stat n grant y chël ie stat da mat da muië che l ie mort, tan tosc, tan jëunn, chël fossa stat un y chël vën dassënn sciazà dal prufessëur Plangg, chël l’à damat auzà ora. …. …n ne possa fé nia… …veis’a chësta roba, a deguni ne ti tumëssa ite de jì a se ficé te vel’ da de tel, ma ie son stata for na gran capriziëusa, y per chël sons fineda ite te la mitologia, chësc di vedli grecs, per chësc sons fineda ite che é abù gran bujën, me che l ie dlonch mé de pitla pertes, ma chësta ie la roba che ie ove plu gën. Chësc ie sta l liber [Menizles] che me à tëut n grandiscimo lëur, ie é purtà ite de franzëus y nglëis, purvà cun n valguna roba inglëisa y franzëusa, ma chël ie stat per mé da strambo, da strambo rie, ajache tlo sci, tlo muesses jì ite, te senté ite te si maniera de pensé, sce no ne ruves nia a mëter chësta roba tl gherdëina. Chësc ie stat da mat rie ma l ie nce stat chël che m’à dat la majera legrëza. Chësc m’à tëut dassënn, chësc m’à sapù dassënn, dassënn rie, ajache ie messove n iede cialé de ntënder l talian y de ntënder l tudësch y po pudovi permò me nfidé a purvé a ruvé via te chël pensier y chël ie per mé stat da mat rie.

Cie che fej legreza

Mitologia, geologia, botanica y dandaldut la natura. Sun la botanica ei laurà na vita ntiera. Sun la botanica ne ie deguni te Gherdëina che cunësc duc i ciofs cun dut i inuems coche ie, che ti son po jita do per sessant’ani y per i tieres iel stat l medemo. Va bën che n'é nia pudù jì sun l Nil a cialé i ipopotams ma ie é studià ti libri. Ie é mé de mia na pitla enciclopedia da puech ma ie jive ju tl paesc, te chemun, nzaul, a me cialé la gran enciclopedies ulache giapove ora dut. Ie é tan abù gën la botanica y pona la geologia. Ie é scrit su uni sort de surices y de cheifri ma chël ie po dut pitla roba ajache n mussessa se dé ju mé cun chël. Ie é ulù tré adum de dut n puech. Miec na idea de dut che ulëi lauré ora nfin apuntin y doprò ne resta nia.

Raport cun la natura (… y cun i scioldi)

Tu mienes che chëi [la ladines y i ladins] ie tachei pra la natura? Chël sarà pa bën! Ma ie te dije zeche che n toca da savëi, che duc i ladins toca da savëi, che pra i gherdëines conta dandaldut i scioldi, i scioldi, i scioldi! La majons, i liec, chël conta, chël ie l spaventon te Gherdëina, canche i à abù una na cësa, pona ueli la segonda, la terza y la cuarta. Po fovel massa puech y nëus son jic a la revina cun nosc bel artejanat y chël ie stat l ziplé, l ziplé chël ti à dat treicënt ani alalongia dut ai gherdëines: l viver, l fabriché, l se mëter su la familia. Chël ie stat treicënt ani for mé l ziplé. Ie é for ziplà y me savova n lëur beliscimo. Ie é abù l ziplé te cësa, ie ove mi uem che fova trentun ani maester de ziplé tla scola d’ert y cun chël laurovi ie deberieda. Ëi à udù che l turism dajova i scioldi, cun l turism ài giapà la malatia di scioldi. I ne s’à nia plu parà da chësta malatia. Te uni pitl busc univel ficià n liet per tò su l turist, y chël ie na grandiscima revina, na Val Gardena ne leva plu su, chël ie stat l artejanat de tan na gran valuta mundiela… mi pere chël jiva ora per dut l ost, dai paejes slaves nchin ite tla Polonia a njinië ite dliejies, l fajova i auteresc, i sanc, l à mplenì caite cënc de dliejies. Chël fova ntlëuta nscila y bon, y ëi vivona de chësc y dut fajova deventé rics cun l’artejanat. Y sën iel dut finà y i ne leverà mei plu su cun l ziplé.

L daunì

Chël ne vën mei plu y śën sons jic tan sot mo for tl turism che nfin che ne muda nia l gran cheder dl turism mundiel dant ne muda nia l turism te gheredëina, te vëijes bën, chël che i strita via y ca cun la schiedes, sun i schi per via dla nëif, y de chël ei da giut scrit, che la nëif ie scioldi per Gherdëina, ei à ntendù che nëus son segurei dala nëif, ajache a vester te chësta montes nëivel, o dant o do nëivel, po ài si materia prima per l turism y chël resta pa bën. Śën vën pa tan ca i Cinejes; l ie po jit via n valguni de chisc de Gherdëina, chëi che à for laurà di lifc, chëi ie duc via per la Cina a ti nsenië ai Cinejes coche n fej cun i lifc, chëi à bele giaurì purtoies de schi. Tlo muessa unì su zeche d'auter y cie che levrà su, chël ne savons nia, ie ne n'é deguna idea. Cun l ziplé ie dut finà, cun la ert iel da giut passà, cun i schi iela ënghe bën dassënn jita do ju, l sta bën mo mpe, ma l ie bel na crisa tlo. Cie che unirà doprò, chël ne me é mo mei sfurzá l cë a pensé. Ma a uni moda, ie vëije truepa stredes che paiëssa scialdi plu la fadia che no l turism. L fossa pa bën auter, l nuef che ruva ite per Gherdëina, trueps che se proa, mo ne iesi nia stai boni... dijon mo, la sëula che on che se proa propri ie Ingrid Runggaldier, chëla ie la sëula seria te chësta roba, chëla cunësci pu tan ben, chëla a pu tant de mi gherdëina ….

Paroles da spaventon

I badioc ne cunësc nia plu, ne sà nia plu, la parola “desferënt”. Ëi dij ‘desvalif’, chël ie dut zeche d'auter. L desferënt chel ài stlut ora. Ie ti l é dit milesc y milesc iedesc: l desvalif ie pa dut zeche d'auter! Fajede inant nscila po iel duman dal Derjon ora l gherdëina. Ëi scrij “cultura desvaliva” y a mi me fej mel al cuer, me sauta su l cuer. Desvalif ie zeche de nia ndrët, da coi, da deslivel, da sauc, da basc, … no la cultura desvaliva, chei i badioc scrij damprò cà y i fascians ti va do.

Ciun model?

Ie me é dut frabicà ite te mé, a mi me à dat dut chël che é laurà cun prufesëures d'Università talianes y tudësces, y chëi me à a mi for mé dit che é rejon. Ie ne é mei damandà cie che ëi miena, ie é mé for scutà su y ëi m’à for dit “chësc ie drët”. … tan de iedesc àl pa scrit….ma chël ne éi ie nia drë' de cunté… i doi ultimi, l Belardi per l talian, chël ie sta l Plangg per l tudësc, y pona nscila mefun, l ie n gran, n grandiscimo spavënt, nëus on tlo nosc studiëusc, chëi à tan n stlet gherdëina y nianca da n di no y drët ài mé chël che ëi à tëut da mé, tan stlet, tan stlet…. Ie é da giut fat l majer di ponc per ti dé, chël ie da giut fat, ma ie me tripe mé mo inant, ajache ie ti é bën dit, canche mi fossa ie davierta, po smachëde ite computer y dut cant y pona strupëde su. Ie ësse milesc e milesc de roba, duta scumenceda y nia fata inant y ie ne feje nia plu, ajache son nce stufa. Ie sté pa datrai sun na tel parola, taliana y tudëscia, stei tan giut datrai, dan che ne ruve nia dan ala ravisa, chël ie pa tlo dovia, tlo muessa mo vester zeche, po vedi a me tò tan de chi vocabuleres, per via de na parola. Mo ncuei da duman ei scumencià cun ‘derma’, ‘derma’ ie ‘epidermide’, la peves, deguni ne s'à mei cruzià de te jì do. Da jëuna fovi ie secudiënta de operazions, ie é giapà pea la medejima te mé y de chël se n'à l Plangg ntendù debota. Chël ie unfat cie studio che l ie, l ie unfat sce l ie n studio de na stala, dut ie pa debujën tl gherdëina, te muesses scrì de dut. Cie ei n'é pa ie rujenà cun i bacans per via d'uni forma de zidlé i tieres y de i mantenì y de coche suzed la frutlënza di tieresc?

Familia

Ie é doi mutons y doi mutans. Prima ie na muta, Roswita, chëla cëla de vaces, chëla ie marideda ta Tlusel te Santa Cristina y fej la paura. Po iel Leander, chël ie l artist, l fej dessënies, pona ie Fidelio chël ie via tla India bel truep ani, chël uel viver cun Indians ajache chëla ie jënt valënta. Pona, ultima, ie Costanza che sta caite, tla cësa da Cudan, tla cësa de nosc antenac, de chëi de mi uem.

Tema dla ëiles

Te muesses te cialé tres Gana, iló giapes roba dl’ëila!!!

Autora

Olimpia Rasom
Redadora

Cresciuda te Fascia, vive a Busan con chi de ciasa. Me piasc scriver de fémenes, contar sia stories, cognoscer sia vites. Da canche é scomenzà mia enrescida per l dotorat su la eles ladines, no é più lascià lò de scriver con eles. Mete adum ence documentars e reportage per la tv, no demò su la fémenes, e mete a jir picola enrescides e evenc.

Nata e cresciuta in val di Fassa, ora vivo a Bolzano ... >>