I à la convinziun che viagé, jì a chirì teres dalunc, imparè da conësce cultures desfarëntes dales nostes, à inće da nen fà cun faturs genetics: bele dl 1902 é mi besaun stè tl Caucaso por fà mosoraziuns geografiches. Mi geniturs é rodà feter sura döt le monn. Y iö me sënti de avëi arpè chësta pasciun, chësc dejidêr de me slarié fora.
Döt à metü man dl 1997, canche i à fat mi pröm gran iade tl Ecuador, dassóra. La compagna che ess messü gnì cun mè à messü desdì al ultim momënt. Dassóra me la debitâi bëgn n püch y i ê bele arjignada da mudé programs, magari essi podü fà val’ roda cun la roda. Bele dui agn denant êi piada ia da ćiasa cun la roda da strada, cun le travert dla Pulia, che i à arjunt do 6 dis y 1050 chilometri de pedalada.
Mo spo éra stada atramënter: l'ofize iadi, olache i m'â bele informè por n jore por Quito, la capitala dl Ecuador, me â ciafè fora n jore scialdi a bun marćé. Ći dôi pa fà? N paîsc tan dalunc, ći situaziun politica él mo dailò, co starâra mo cun la criminalité? Y impò: al ê ma öna na dezijiun che i ess podü tó: pié ia. Te chël momënt se à dötes mies tëmes desfantè y i à metü man da chirì informaziuns. An â dër metü man de se colié a internet, y insciö âi tosc albü metü adöm n gröm de informaziuns por ći che revardâ i cuartiers, i posć da vijité y tröpes d’atres informaziuns ütles. Dantadöt orôi me realisé n some: podëi i dè na odlada a chël che é por me tres stè n paraîsc: les Galapagos!
I à imparè na cossa importanta, che m’à tres indô daidé, na cossa tan scëmpla che an n’ô gonot nia odëi ite: la tëma vëgn dal’ignoranza! I prighi che an conësc, san co afrontè, y les informaziuns che an à nes dëida capì plü saurì co che an mëss se comportè te situaziuns desvalies.
I ne po nia dì de avëi chirì fora traverć che i à albü tl će da tröc agn incà. Por mè él le iade instës che me deura strades nöies, canche i röii zoruch da n post, nen él indô diesc d’atri che i ess vëia da vijité. Canche an roda, ne comunichëion nia ma cun la jënt dl post, mo inće cun viajadus che an incunta, l’esperiënza personala de na porsona é feter tres na bona indicaziun de posć, cuartiers, porsones.
La comunicaziun é por mè öna dles cosses plü interessantes sön le iade. Porchël me sal bel, olache al é poscibl, da rodè dassóra y nia te n iade organisé. I sun stada te posć olache i ê la sóra porsona foresta, y a val’ moda éra tres jüda da rové olache i orô. La comunicaziun zënza savëi le lingaz dl post é valch che an po imparè. A dì la verité, él plütosc valch che i pici mituns sa da fà y che an se desmëntia spo, man man che la vita va inant. Te na certa manira comunichëion sambëgn tres, dër tröp a livel incosciënt. Sön le iade indere impàron da se fà capì cun de vigni sort de lingac. Dër imprescionënt me à salpü la comunicaziun cun les ëres tl Yemen. Te chësc stat mussulman dl süd dl’Arabia porta feter dötes les ëres le burka fosch y lascia ma odëi fora i edli. Ares ne po avëi degun contat cun n ël che ne sides nia de familia. Sciöche turista feminila âi indere plü saurì la poscibilité de baié impara. Mo la comunicaziun plü sota sozedô cun i edli y les odlades che an se baratâ, y ara ê cotan plü intensiva co chilò da nos, olache i nes passun por la maiù pert dlungiaìa y i ne se recordun gnanca che che i ùn odü.
Sce an ô rodè te n paîsc forest, spo mësson le fà cun na certa sensibilité, suradöt sce an röia te posć vijità da püć turisć. N gest che à por nos n cer’ significat, podess orëi dì döt val’ d’ater te n ater post. Por ejëmpl é na aicia sön le će de n pice pópe por nos n sëgn de afeziun, deperpo che al vëgn odü sciöche na gran ofenüda tla pert budista a Bali, deache i osc dl će é ćiamò destacà tl möt.
Scialdi interessant él inće da odëi che le comportamënt dla jënt, an po feter dì le carisma de döta la contrada, é inće influenzè dala religiun. Te mi iade tl Ladakh (India dl nord) d’isté dl 2007, sunse gnüs menà cun l’auto dal convënt de Rangdum, che é budist, ćina a Tangol, nia dalunc dal Kashmir, che é indere mussulman. I budisć se la rî deplü, ai salüda bele dalunc, deperpo che la jënt mussulmana é cotan plü sceria, ai se ćiara feter cun malfidënza, pormez vëgnel chilò ma i mituns, les mitans resta ascognüdes. Al é sciöche sce al foss ćinamai i corusc che slominass deplü ia dal’atra pert. O decà da chësta. Al depënn dal punt de odüda.
Le viagé é pö suradöt na chestiun de punć de odüda. Al é important ester flessibli y ester bogn da se “vistì” i edli dl ater. Cun “ater” mini iö chilò chël che i ne conesciun nia, chël che é nü por nos. Le dër viagé n’é nia chël de se fà la coleziun de timbri di paîsc olache an é stà, tl passaport. Sce i oji les plates de mi pas, spo nen él döta na ligna. Iö ti ćiari cun le cör contënt, plëgn de bi recorć, i stempli me cunta de incuntades y esperiënzes che i à fat, ai me fej capì che i n’à nia ma passè ia confins politics, mo che i à albü insciö la poscibilité de slarié fora mi confins personai y spirituai: al depënn spo ma da me instëssa sce i ô chësta scincunda.
I à fat tröpes de beles incuntades, n valgönes à doré n momënt, trëi varesc, n dé, d’atres é restades vies ciamò por agn alalungia, y n valgönes döra tres ciamò.
I pënsi ala familia Quynh, che m’à invié a marëna te süa picia ćiasa te n paîsc dlungia Hanoi, tl Vietnam. Le pere de trëi pici mituns ê stè a Balsan por imparè talian y podëi traslatè les istruziuns dles mascinns che l’ospedal da Balsan i â scinché al Vietnam. Bele rové dailò é stè n’aventöra. Degügn sön coriera ne baiâ inglesc, iö savô ma l’inom dl paîsc y le numer de telefonn de Quynh. Na studënta dër valënta à capì ći che i adorâ, canche i à fat le sëgn dla cornëta dl telefonn y me à condüt ala posta, olache al ê n telefonn publich.
Quynh é rové adalerch, sciöche feter düc dailò, cun le motor, dancà süa möta de 9 agn, iö à podü sentè sö iadedô. La fomena â bele arjigné la marëna tla picia ćiasa: na marëna por na prinzëssa, inće sce ai ess poester le dé do messü trà le ciol. Por ëi êl n gran onur avëi vijites da tan dalunc. Inće le vedl nene ê rové adalerch, y canche al ê ora por mè da tó comié, él lovè sö y m’à ćiantè na ćiantia franzeja. Al me gnô les legremes: iö, che i n’à fat nia d’ater co dè mia presënza, vëgn onorada da na porsona che nen à dessigü passè dles dötes te süa vita! I pënsi ala möta plü vedla, che arà śëgn 18 agn, na möta cun na grandiscima inteligënza, y i me damani sce ëra, sciöche tröc d’atri jogn cun de gran capazitês, à albü la poscibilité de studié y de sfruté sü talënć. Y i pënsi a cer’ jogn chilò da nos, che à tan de poscibilitês y tan püćia vëia…
Al m’é gnü dè n’atra acoliënza comovënta tratan na mëssa a Dennilton, nia dalunc da Pretoria. I ê stada a ciafè pater Josef Knapp da Falzes, che tröc conësc por i cors dal Südafrica che al à acompagné intoronn chilò te Südtirol. La mëssa vëgn ćiantada cun tan de ligrëza y intensité, che ara ne va nia da stè sentà. An leva sö, bala, bat les mans. Ala fin dla mëssa à l’ëra che menâ le cor pronunzié n salüt por mè, dijon fora a inom de düć la ligrëza de avëi n ghest che vëgn da tan dalunc.
Dër na bela edema ài passè da na familia tl Ecuador tla jungla amazonica. Hector, che â plü o manco mia eté, me condujô incërch, al m’à lascè ćiarćé le früt dl cacao dër coiü jö de lëgn, i ùn lavè or tl rü y odü öna dles bisches plü da tosser che an ciafa dailò. Hector â laurè sciöche acompagnadù por n ressort y laurâ śëgn dassù, iö ê süa pröma tliënta. Cun sü trëi mituns y inće chi di vijins âi tosc fat amizizia. Luz, la fomena de Hector, ê plü spauia, mo do trëi dis cujinânse adöm y ara me spligâ ći sort de erbes y de ortams che an ciafa dailò. Hector â lit tröp, mo al n’ê mai gnü fora da Tena, la cité plü daimprò. Y impò âl na conoscënza dl monn che me fajô morvëia, maiù co tröc chilò che é incertlà dai massmedia.
I ti â fat na fotografia a n möt che venô ortams metüs fora bi ordinà sön na peza stenüda fora sön n marciapîsc a Varanasi. Al me damanâ sce i ti la ess menada. Sambëgn, sce al me dê la misciun. Al se à rodè y à mostrè sön na gran tofla de Coca Cola. Mi cör s’à trat adöm: süa ćiasa, sciöche chëra de tröc d’atri, ê na tënda de plastica sura le će sön ur de strada.
Mo i ne messun nia jì tan dalunc por imparè da conësce jënt da orëi bun. A La Palud tl Verdon, Franzia, n paraîsc dl’arpizada, ânse conesciü Jean Marc, n gran arpizadù y istrutur de arpizada, che vir dailò y coltivëia pomodori y salata, che al vënn spo al marćé dla sabeda. Vigni sëra do n bel dé de arpizada, s’incuntânse cun ël, döes svizeres, n australian y tres indô d’atri, vigni sëra êl valgügn che cujinâ, y la internazionalité dl grup à portè a n bel barat scialdi interessant de esperiënzes, conescënzes, punć de odüda. Vignun de nos se à sintì arichì y se à podü tó para valch.
Rodè le monn è por mè propi na scora de vita. Le significat de fà n iade é chël de orëi odëi, imparè valch de nü. De daurì i orizonć, imparè da capì manires de vire desfarëntes dala mia, fà esperiënzes, ćiarćé spëises y saûs nöies. Al me dëida slarié les odüdes y me insëgna che al ô ester respet y umilté. Al n’é nia portes davertes o stlütes tl post che i jun a vijité, al é nosc comportamënt che les deura o les stlüj.

Autora

Karin Pizzinini
Colaboradessa

à insigné por tröc agn sciënzes naturales ales scores altes a La Ila. Bele da jona se àla apascionè ala fotografia y à pratiché deplü sporc, dantadöt l’arpizada y le telemark, mo ince le paslunch y la roda. Ince le yoga y le yoseikan budo ciafa lerch te süa vita. Ara dij che ara à arpè da sü antenac la pasciun por rodè le monn. Por deplü agn àra fat la trasmisciun Scenar de ert ... >>