Pina Bausch, conesciüda sura döt le monn por so “Tanztheater”, é nasciüda tl 1940 a Solingen da na familia de hoteliers che â inće n restorant. Tl restorant de sü geniturs àra imparè da osservè la jënt, sciöche ai se möi, y dantadöt ći che fej möie les porsones. Da sëra, canche ara ne n’orô nia jì a dormì se ascognôra sot na mësa dl restorant ite y osservâ les porsones: stritaries, amizizia, amur, döt ći che sozed te n restorant à arichì la fantasia de Pina Bausch. Te n valgügn de sü tòć de teater balè ciàfon chësta atmosfera, che ëra à imparè da conësce tratan süa infanzia: porsones che vëgn y che s’un va te na cornisc musicala y cunta de esperiënzes de vita. Cun 14 agn à metü man Pina Bausch süa formaziun de balet ala “Folkwang Hochschule” de Essen cun Kurt Jooss. Jooss é un di rapresentanć plü significatifs dl balet modern todësch do la secunda vera mondiala, che se destaca dal balet tlassich y sües regoles rigoroses.

Te chësta scora à Pina imparè dantadöt da conësce le lian danter le balet y les atres formes de ert, sciöche la musiga, le teater, la scoltöra, la pitöra, la fotografia y le design. Tl 1958 àra la poscibilité da jì, por mirit de n stipendium, por n ann alalungia a New York a studié tla Juilliard School. New York ê dessigü te chi agn un di zëntri plü importanć por ći che reverda les esperimentaziuns tl’ert y tla musiga, olache al gnô renovè le balet tlassich y le balet modern ciafâ süa lerch ti teatri. Pina ê afascinada da chësta cité plëna de impulsc creatifs y à insciö arlungé süa sojornanza americana de n ann, y à laurè tla Metropolitan Opera. La conescënza dl’opera lirica y dla tradiziun musicala en general à te sü tòć de teater balè na gran importanza. Por ëra â vigni sort de musiga le medemo valur, l’important é che la musiga mostres sentimënć soć.

Tl 1960 éra jüda derevers a Essen y à metü man de laurè sciöche balerina cun Kurt Jooss tl „Folkwang-Ballett“, olache ara à metü man de realisé les coreografies de sü pröms baleć. Tl 1972 àra spo metü man de laurè por le teater de Wuppertal; dailò ëra romagnüda ćina dl 2009, canche ara é morta de crebesc. A Wuppertal éra deventada direturia dl “Wuppertaler Ballett”, che à tosc ciafè l’inom de “Tanztheater Wuppertal”. Le “Tanztheater” de Pina Bausch se destanziëia da na coreografia ponsada da de fora, che ti vëgn dada dant ai balerins. La coreografa todëscia laurâ fora le balet da rapresentè cun i balerins instësc tratan les proes. Ara chirî le lingaz dl balet ti balerins instësc, te sües emoziuns y te sües sensaziuns, y ne ti dô nia dant da de fora co balè. Pian ia da n tòch teatral chirîra i conflić, i raporć, les emoziuns che ê tl tòch y laurâ fora cun vigni balerin la coreografia da portè dant. Sües rapresentaziuns de teater balè cuntâ de conflić danter ëi y ëres, mostrâ convenziuns y clichés de nosta vita, porsones che chir la ligrëza de vire, delujiuns che an ciafa te vigni raport. Ći che sozed tl corp dla porsona devënta tl „Tanztheater“ de Pina Bausch n teater de movimënć, de odlades, de rituai fisics y psicologics da vigni dé. Ala fin ne gnôl spo nia plü rapresentè la secuënza dles aziuns dl’opera teatrala, da olache la coreografa y i balerins ê pià ia, mo al gnô rapresentè i motifs y les tematiches dl’opera. Por ejëmpl tl 1978 àra portè sön paladina “Macbeth” de William Shakespeare, lauran sö les situaziuns che é te chësc drama: la tëma, l’amur de Lady Macbeth, le raport danter ëi y ëres, la colpa, l’inozënza, la desperaziun. Dötes les ëres ê Lady Macbeth y düć i ëi ê Macbeth.
Ći che ti interessâ ne n’ê nia sciöche les porsones se möi, mo ći che fej möie les porsones. Sües coreografies ne ti jô nia do a n model leterar y musical, mo ara jô adöm cun i balerins ala inrescida dl’autentizité dl movimënt. Na frasa che ara ti dijô tres a sü balerins ê: “I messëis ester os instësc, ne stede a fà do movimënć, mo mostrede chi che os sëis, ći che é te os, vignun a süa manira.” Chi che à laurè cun Pina Bausch dij che ara ê plëna de umor, i balerins se stô saurì impara, dales proes ne n’âi nia tëma de falè, ai ti â na gran crëta. Ara â inće n gran savëi por ći che reverda co laurè cun les porsones, co se cumportè impara, ara ê buna da trà fora dai balerins n gran coraje da se lascè ite cun dötes les emoziuns y i sentimënć. Pina Bausch scriô sö döt ći che i balerins y les balerines porvâ fora y mostrâ tratan les proes. Chësc ê so material che ara metô adöm te na coreografia, n laûr dessigü nia saurì, deache ara se tratâ de chirì fora i momënć plü significatifs che ti foss jüs plü a cör al publich. Y te chësc ê Pina Bausch dër buna: ara é tres stada buna da portè sön paladina na rapresentaziun poetica.
Ara ne laurâ nia cun simboi, sciöche tröć regisć te chël tëmp, mo vigni scena ê avisa ći che an odô. Al publich ti gnôl mostrè de plü situaziuns tleres, reales y concretes tres sot a na forma poetica. Tl „Tanztheater“ de Pina Bausch gnôl rapresentè insciö de plü pices stories, stories d’amur, de fortüna, de potënza, de incherscimun. I balerins y les balerines ne balâ nia ma, mo ai saltâ sön paladina, rajonâ te de plü lingac, scraiâ, se la riô, pitâ, cuntâ matades y stories assurdes. Al ne n’é nia stè n teater che à orü insigné val’, mo n teater che à mostrè l’esperiënza dla vita. N teater, che ne n’à nia n’ideologia, che n’à nia preiudizi.

Ti pröms agn de süa cariera ne n’é Pina Bausch nia gnüda dër aprijada, le publich che ê ausé da odëi sön paladina na opera teatrala o n balet cun n scomenciamënt y na fin, che cuntâ na storia, ne n’à nia atira azetè la manira de laurè de Pina, mo cun le tëmp éra gnüda aprijada tres deplü y é deventada tosc öna dles coreografes plü importantes a livel internazional. Ara à realisé la coreografia de passa 40 operes y cun chëstes àra revoluzionè le balet. Por tröć che laôra tl ćiamp dl balet y dl teater é Pina Bausch n idol, n model da amiré. Ći che iö amirëii le plü de Pina Bausch é che ara se tolô dlaurela por vigni balerin y balerina por ciafè fora avisa ći che jô bun por la rapresentaziun. Por ëra ê vigni porsona, che fajô pert de na süa produziun, importanta por le laûr coletif.

Pina Bausch à ciafè tratan süa cariera dër tröc pesć; i plü significatifs tl 2007 é stà le liun d’or ala cariera ala Bienala de Aunejia y le pest Kyoto. Pina Bausch é morta ai 30 de jügn dl 2009, so contribut al teater y al balet é stè grandiscimo y al é ri da se imaginé coche le teater foss al dedaincö zënza l’esperiënza y la creativité de chëst’ëra.

Autora

Erika Castlunger
Colaboradessa

Erika Castlunger, nasciüda tl 1972, à studié a Bologna y Milan sciënzes teatrales y pedagogia teatrala y vir tla Val Badia. Ara fej proieć de teater tles scores elementares, mesanes y altes, y colaborëia cun la Rai Ladinia, por chëra che ala fej programs de televijiun sura la storia y la cultura dles valades ladines. Dal 2013 studiëra teater - terapia a Berlin.

Erika Castlunger, 1972 geboren, ... >>